Wśród dorosłych z objawami bezsenności, zaburzeniami snu lub bezsennością pierwotną, jakie są skutki pojedynczych doustnie podawanych związków bioaktywnych, standaryzowanych ekstraktów botanicznych, aminokwasów, minerałów, peptydów i nutraceutyków w porównaniu z placebo lub kontrolą aktywną na obiektywnie zmierzoną latencję zasypiania i architekturę snu oraz, oddzielnie, na zweryfikowane subiektywne wyniki dotyczące snu?
Suplementy jednoskładnikowe, w tym melatonina, ashwagandha, standaryzowana waleriana i ekstrakty botaniczne, obiektywnie redukują latencję zasypiania o 6-34 minut oraz poprawiają wydajność snu o 3-7% przy zróżnicowanych efektach dotyczących architektury snu, podczas gdy poprawę subiektywnej jakości snu wykazano w szerszym zakresie związków, choć skuteczność zależy kluczowo od standaryzacji formulacji, dawkowania i doboru populacji.
Abstrakt
Trzydzieści dziewięć kontrolowanych badań z randomizacją oceniało suplementy jednoskładnikowe w bezsenności u dorosłych, w tym 22 badania z polisomnografią lub aktygrafią (dowody poziomu 1) [1–22] oraz 17 badań wyłącznie ze zweryfikowanymi wynikami subiektywnymi (dowody poziomu 2) [23–39]. Melatonina o przedłużonym uwalnianiu 2 mg zmniejszyła latencję zasypiania o 9 minut [6] u starszych dorosłych z bezsennością pierwotną, podczas gdy mała dawka melatoniny 0,5 mg przyspieszyła początek snu o 34 minuty w zespole opóźnionej fazy snu i czuwania [4]. Ekstrakty z ashwagandhy stale redukowały latencję zasypiania o 10-12 minut i zwiększały wydajność snu o 6-8% w dwóch formulacjach [8, 10]. Waleriana 200 mg standaryzowana do ≥2% kwasu walerenowego poprawiła latencję zasypiania i całkowity czas snu po 2-8 tygodniach [1, 18], jednak niższe stężenia i krótsze czasy trwania wykazały wyniki zerowe [9]. Ekstrakt z otrębów ryżowych, werbena cytrynowa, fitosom Melissa officinalis, szafran i GABA z kiełków ryżu wykazały poprawę w zakresie latencji zasypiania (5,7-34 minut), całkowitego czasu snu (22-84 minuty) i wydajności snu (3-7%) [2, 3, 12, 13, 15, 16]. Wpływ na architekturę snu był niejednorodny: Melissa officinalis zwiększyła sen wolnofalowy o 15%, jednocześnie zmniejszając sen REM o 10% [2], podczas gdy werbena cytrynowa zwiększyła zarówno głęboki sen, jak i REM [14]. Siedemnaście badań poziomu 2 zgłosiło istotną poprawę w wynikach w skali Pittsburgh Sleep Quality Index lub Insomnia Severity Index przy użyciu magnezu [39], szafranu [30], witaminy E [38] i ekstraktów botanicznych [31, 33], choć wielkość efektu i znaczenie kliniczne były różne. Działania niepożądane były głównie łagodnymi objawami ze strony układu pokarmowego i bólami głowy, bez poważnych zdarzeń przypisanych interwencjom aktywnym [1, 6, 8, 30]. Niejednorodność wyników odzwierciedlała różnice w formulacji (natychmiastowe a przedłużone uwalnianie, poziomy standaryzacji), relacje dawka-odpowiedź, cechy populacji (bezsenność pierwotna a stany specjalistyczne) oraz czynniki jakości badań, w tym wielkość próby i metody pomiaru wyników.
Schemat przepływu
Wyszukiwanie artykułów
Korpust Elicit
Przeprowadziliśmy wyszukiwanie semantyczne w bazie obejmującej ponad 138 milionów artykułów akademickich z silnika wyszukiwania Elicit, który zawiera całą bazę Semantic Scholar i OpenAlex.
Uruchomiliśmy następujące zapytania:
- "adult insomnia sleep disturbance oral dietary supplement nutraceutical randomized placebo polysomnography actigraphy sleep onset latency wake after sleep onset"
- "adult insomnia standardized botanical extract herbal medicine oral randomized placebo polysomnography actigraphy sleep architecture sleep quality"
Wyszukiwania zwróciły łącznie 500 wyników z Elicit.
Korpust PubMed
Przeprowadziliśmy wyszukiwanie według słów kluczowych w korpusie PubMed.
Uruchomiliśmy następujące zapytanie:
- (adult insomnia OR sleep disturbance) AND (melatonin OR amino acid OR GABA OR magnesium OR zinc OR peptide OR casein hydrolysate) AND randomized AND (polysomnography OR actigraphy OR sleep onset latency OR PSQI OR ISI)
Wyszukiwanie zwróciło łącznie 250 wyników z PubMed.
Pobraliśmy 621 artykułów najbardziej relewantnych dla zapytania w celu przesiewu.
Przesiew
Przesiew abstraktów
Zakwalifikowaliśmy źródła na podstawie ich abstraktów, które spełniały następujące kryteria:
- Projekt z randomizacją: Czy jest to kontrolowane badanie z randomizacją, w tym badanie crossover z randomizacją?
- Pierwotny raport z ukończonego badania: Czy jest to pierwotny raport z ukończonego badania, a nie przegląd, protokół, artykuł wstępny, errata lub abstrakt konferencyjny?
- Populacja dorosłych z zaburzeniami snu: Czy tytuł lub abstrakt wskazuje na dorosłych z bezsennością, zaburzeniami snu, słabym snem lub trudnościami z zasypianiem?
- Kwalifikująca się pojedyncza interwencja doustna: Czy tytuł lub abstrakt wskazują na pojedynczy doustnie podawany składnik odżywczy, aminokwas, peptyd/hydrolysat, izolowany fitochemikal lub standaryzowany ekstrakt botaniczny, a nie formułę wieloskładnikową, interwencję nie doustną lub lek nasenny wydawany na receptę?
Artykuły, które nie spełniły któregokolwiek ścisłego kryterium, zostały automatycznie wykluczone. W przypadku pozostałych artykułów rozważyliśmy wszystkie pytania przesiewowe łącznie i podjęliśmy holistyczną ocenę dotyczącą zakwalifikowania każdego artykułu.
132 artykuły przeszły przesiew abstraktów i przeszły do przesiewu pełnych tekstów.
Na etapie przesiewu abstraktów liczba artykułów wykluczonych z każdej głównej przyczyny wynosiła:
- Projekt z randomizacją: n = 9
- Pierwotny raport z ukończonego badania: n = 55
- Populacja dorosłych z zaburzeniami snu: n = 140
- Kwalifikująca się pojedyncza interwencja doustna: n = 283
- Inne / poniżej progu przesiewu: n = 2
Przesiew pełnych tekstów
Następnie przeprowadziliśmy przesiew artykułów na podstawie ich pełnych tekstów, używając następujących dodatkowych kryteriów:
- Kwalifikująca się populacja: Czy uczestnikami są dorośli z objawami bezsenności, zaburzeniami snu lub bezsennością pierwotną, bez wykluczonych schorzeń współistniejących lub warunków, chyba że kwalifikujące się dane są raportowane osobno?
- Kwalifikująca się interwencja: Czy interwencja jest pojedynczym, doustnie podawanym, identyfikowalnym składnikiem odżywczym, aminokwasem, peptydem/hydrolysatem białkowym, izolowanym fitochemikalem lub standaryzowanym ekstraktem botanicznym o podanej dawce/formulacji, a nie produktem wieloskładnikowym lub lekiem nasennym wydawanym na receptę?
- Kwalifikujące się porównanie w badaniu: Czy jest to ukończone badanie równoległe z randomizacją lub badanie crossover z placebo lub komparatorem aktywnym?
- Kwalifikujący się poziom wyników: Czy raport zawiera poziom 1 SOL, WASO, TST, wydajności snu, N3/snu wolnofalowego lub REM pochodzących z PSG/aktygrafii; albo wyłącznie zweryfikowane subiektywne PSQI, ISI, standaryzowane subiektywne SOL lub standaryzowane dzienniczki snu poziomu 2?
- Pierwotny pełny raport: Czy jest to pełny pierwotny raport z użytecznymi metodami i wynikami badania, a nie publikacja wtórna będąca jedynie duplikatem, protokół, przegląd, artykuł wstępny, errata lub abstrakt konferencyjny?
Artykuły, które nie spełniły któregokolwiek ścisłego kryterium, zostały automatycznie wykluczone. W przypadku pozostałych artykułów rozważyliśmy wszystkie pytania przesiewowe łącznie i podjęliśmy holistyczną ocenę dotyczącą włączenia każdego artykułu do ostatecznej analizy.
39 artykułów przeszło przesiew pełnych tekstów i przeszło do ekstrakcji danych.
Na etapie przesiewu pełnych tekstów liczba artykułów wykluczonych z każdej głównej przyczyny wynosiła:
- Kwalifikująca się populacja: n = 5
- Kwalifikująca się interwencja: n = 4
- Kwalifikujące się porównanie w badaniu: n = 1
- Kwalifikujący się poziom wyników: n = 1
- Brak pełnego tekstu: n = 82
Ekstrakcja danych
Poprosiliśmy duży model językowy o wyekstrahowanie każdej poniższej kolumny danych z każdego artykułu. Przekazaliśmy modelowi instrukcje ekstrakcji pokazane poniżej dla każdej kolumny.
- Poziom dowodów: Sklasyfikuj jako dokładnie jeden: obiektywny poziomu 1, wyłącznie subiektywny poziomu 2 lub niekwalifikujący się. Poziom 1 wymaga PSG lub aktygrafii; poziom 2 ma wyłącznie zweryfikowane subiektywne wyniki.
- Tożsamość i projekt badania: Wyekstrahuj nazwę/akronim badania, jeśli są dostępne, identyfikator rejestracji, projekt równoległy/crossover, randomizację/ślepe próbkowanie oraz czas trwania obserwacji.
- Populacja: Wyekstrahuj wielkość próby poddanej randomizacji/analizowanej, wiek, płeć, definicję diagnostyczną/objawową, nasilenie snu na początku badania oraz wszelkie warunki istotne dla kwalifikowalności.
- Tożsamość interwencji: Wyekstrahuj dokładną pojedynczą substancję lub standaryzowany ekstrakt, część rośliny/aktywny marker, jeśli dotyczy, formulację, dawkę, częstotliwość i czas podawania.
- Komparator: Wyekstrahuj placebo lub komparator aktywny oraz dopasowany harmonogram dawkowania.
- Wyniki obiektywne: Dla każdego wyniku PSG/aktygrafii wyekstrahuj urządzenie/metodę, SOL, WASO, TST, wydajność snu, N3/sen wolnofalowy, REM, punkt pomiaru czasu, jednostki oraz kierunek korzyści. Wskaż brak raportowania, jeśli nie występuje.
- Obiektywne dane na poziomie ramienia: Dla każdego obiektywnego wyniku wyekstrahuj n interwencji i komparatora, średnią wartość bazową, średnią obserwacji lub zmiany oraz SD, SE lub CI, w tym informację, czy wyniki są dostosowane. Nie wyciągaj wniosków co do brakujących wartości.
- Obiektywne szacunki porównawcze: Dla każdego obiektywnego wyniku wyekstrahuj zgłaszaną średnią różnicę między grupami, 95% CI, wartość p oraz wielkość efektu (d Cohena/g Hedgesa), jeśli je zgłoszono. Wskaż brak raportowania, jeśli nie występuje.
- Wyniki subiektywne: Wyekstrahuj zweryfikowany instrument subiektywny (PSQI, ISI, standaryzowane subiektywne SOL, standaryzowany dzienniczek snu), punkt pomiaru czasu i kierunek korzyści.
- Subiektywne dane na poziomie ramienia i dane porównawcze: Dla każdego subiektywnego wyniku wyekstrahuj n interwencji/komparatora, średnie/zmiany i SD/SE/CI, a także różnicę między grupami, 95% CI, wartość p i wielkość efektu, jeśli je zgłoszono. Wskaż brak raportowania, jeśli nie występuje.
- Architektura snu: Wyekstrahuj N3/sen wolnofalowy oraz czas trwania lub odsetek snu REM osobno, z jednostkami, punktem pomiaru czasu, wartościami na poziomie ramienia i statystykami porównawczymi, jeśli je zgłoszono.
- Bezpieczeństwo i senność w ciągu dnia: Wyekstrahuj zdarzenia niepożądane, wycofania z powodu zdarzeń niepożądanych oraz resztkową senność w ciągu dnia / miary wydajności psychomotorycznej, z danymi ilościowymi, jeśli je zgłoszono.
- Farmakokinetyka i czas podawania: Wyekstrahuj Tmax, drogę wchłaniania lub informacje o BBB oraz podawanie przed snem tylko wtedy, gdy zgłoszono to w badaniu; w przeciwnym razie wskaż brak raportowania.
- Domeny RoB 2: Oceń ryzyko błędu systematycznego osobno dla procesu randomizacji, odstępstw od zamierzonej interwencji, brakujących danych dotyczących wyników, pomiaru wyniku oraz wyboru zgłoszonego wyniku. Przyznaj każdej domenie niskie ryzyko, pewne wątpliwości lub wysokie ryzyko wraz z krótkim uzasadnieniem opartym na dowodach.
- Kontekst regulacyjny UE: Wyekstrahuj wszelkie podane informacje dotyczące suplementu diety, żywności, nowej żywności, kontekstu produktu leczniczego lub zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego UE. Nie wyciągaj wniosków o statusie regulacyjnym, gdy źródło go nie podaje.
Wyniki
Charakterystyka włączonych badań
W niniejszym przeglądzie zidentyfikowano 39 kontrolowanych badań z randomizacją oceniających suplementy jednoskładnikowe w bezsenności u dorosłych. Dwadzieścia dwa badania uwzględniały obiektywne pomiary snu (dowody poziomu 1) [1–22], podczas gdy 17 badań zgłaszało wyłącznie zweryfikowane subiektywne wyniki (dowody poziomu 2) [23–39].
| Badanie | Pobrano pełny tekst? | Poziom dowodów | Projekt | Populacja | Interwencja | Komparator | Czas trwania | Rejestracja |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Khalid i in., 2024 [23] | Tak | Poziom 2 [23] | Równoległe RCT, pojedynczo zaślepione [23] | 290 dorosłych z cukrzycą i bezsennością (93 mężczyzn, 197 kobiet) [23] | Mg 250 mg, K 250 mg lub Mg+K 250 mg miesięcznie [23] | Placebo (skrobia) [23] | 2 miesiące [23] | NCT04642313 [23] |
| Shekhar et al., 2023 [1] | Tak | Poziom 1 [1] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [1] | 72 osoby dorosłe w wieku 18-50 lat z zaburzeniami snu (PSQI≥5) [1] | Valeriana officinalis 200mg (2% kwasu walerenowego), 1 h przed snem [1] | Placebo (celuloza mikrokrystaliczna) [1] | 8 tygodni [1] | CTRI/2022/05/042818 [1] |
| Nielsen et al., 2010 [24] | Tak | Poziom 2 [24] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [24] | 96 osób dorosłych w wieku 51-85 lat ze złej jakości snem (PSQI>5) [24] | Cytrynian magnezu 320mg/dobę [24] | Placebo z cytrynianem sodu [24] | 7 tygodni [24] | NCT00833092 [24] |
| Di Pierro et al., 2024 [2] | Tak | Poziom 1 [2] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [2] | 30 osób dorosłych w wieku 18-65 lat z nieregenerującym snem [2] | Melissa officinalis Phytosome 400mg, 30 min przed snem [2] | Placebo [2] | 2 tygodnie każde ramie [2] | NCT05950932 [2] |
| Esmaeilzadeh et al., 2025 [25] | Tak | Poziom 2 [25] | Równoległe badanie RCT, potrójnie zaślepione [25] | 80 kobiet niepłodnych w wieku 18-45 lat z endometriozą i PSQI≥5 [25] | Melatonina 5mg o przedłużonym uwalnianiu, 2 h przed snem [25] | Placebo (skrobia) [25] | 2 miesiące [25] | IRCT20171209037794N4 [25] |
| Um et al., 2019 [3] | Tak | Poziom 1 [3] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [3] | 45 osób dorosłych z PSQI≥5 [3] | Ekstrakt z otrębów ryżowych 1000mg (4,5mg/g γ-oryzanolu), 30-60 min przed snem [3] | Placebo (maltodekstryna) [3] | 2 tygodnie [3] | KCT0001893 [3] |
| Sletten et al., 2018 [4] | Tak | Poziom 1 [4] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [4] | 116 osób dorosłych w wieku 16-65 lat z DSWPD i opóźnionym rytmem melatoniny [4] | Melatonina 0,5mg o szybkim uwalnianiu, 1 h przed pożądaną porą snu [4] | Placebo [4] | 4 tygodnie [4] | ACTRN12612000425897 [4] |
| Baskett et al., 2003 [5] | Tak | Poziom 1 [5] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [5] | 34 osoby dorosłe w wieku ≥65 lat z problemami ze snem związanymi z wiekiem [5] | Melatonina 5mg o natychmiastowym uwalnianiu przed snem [5] | Placebo (glukoza) [5] | 4 tygodnie każde ramie [5] | Nie zgłoszono [5] |
| Luthringer et al., 2009 [6] | Tak | Poziom 1 [6] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [6] | 40 osób dorosłych w wieku ≥55 lat z pierwotną bezsennością (DSM-IV) [6] | Melatonina o przedłużonym uwalnianiu 2mg, 2 h przed snem [6] | Placebo [6] | 3 tygodnie [6] | Nie zgłoszono [6] |
| Gendy et al., 2020 [26] | Tak | Poziom 2 [26] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [26] | 60 osób dorosłych z zaburzeniami używania alkoholu i problemami ze snem [26] | Melatonina 5mg ulegająca szybkiemu rozpuszczeniu, 1 h przed snem [26] | Placebo [26] | 4 tygodnie [26] | NCT03043443 [26] |
| Kim et al., 2021 [27] | Tak | Poziom 2 [27] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [27] | 38 kobiet w wieku ≥55 lat z bezsennością (PSQI≥5) [27] | Melatonina 2mg o przedłużonym uwalnianiu, 2 h przed snem [27] | Placebo [27] | 6 tygodni [27] | YUHS 4-2016-0418 [27] |
| Ha et al., 2019 [7] | Tak | Poziom 1 [7] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [7] | 80 osób dorosłych w wieku 20-65 lat z łagodną bezsennością [7] | Polygonatum sibiricum 500mg, 30-60 min przed snem [7] | Placebo [7] | 4 tygodnie [7] | NCT03337789 [7] |
| Zick et al., 2011 [28] | Tak | Poziom 2 [28] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [28] | 34 osoby dorosłe w wieku 18-65 lat z pierwotną bezsennością wg DSM-IV trwającą ≥6 miesięcy [28] | Rumianek 270mg dwa razy dziennie (2,5mg α-bisabololu, ≥2,5mg apigeniny) [28] | Placebo [28] | 28 dni [28] | NCT01286324 [28] |
| Deshpande et al., 2020 [8] | Tak | Poziom 1 [8] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [8] | 144 osoby dorosłe w wieku 18-65 lat z nieregenerującym snem (RSQ-W≤50) [8] | Ashwagandha 120mg (Shoden) raz dziennie, 2 h przed posiłkiem wieczornym [8] | Placebo (proszek ryżowy) [8] | 6 tygodni [8] | CTRI/2017/02/007801 [8] |
| Taibi et al., 2009 [9] | Tak | Poziom 1 [9] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [9] | 16 kobiet w wieku 55-80 lat z bezsennością (PSQI≥5) [9] | Kozłek lekarski 300mg (0,8% kwasu walerenowego), 30 min przed snem [9] | Placebo [9] | 2 tygodnie każde ramie [9] | Nie zgłoszono [9] |
| Langade et al., 2019 [10] | Tak | Poziom 1 [10] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [10] | 58 osób dorosłych w wieku 18-60 lat z bezsennością wg DSM-IV [10] | Ashwagandha 300mg (KSM-66) dwa razy dziennie [10] | Placebo (skrobia) [10] | 10 tygodni [10] | Nie zgłoszono [10] |
| Oxman et al., 2007 [29] | Tak | Poziom 2 [29] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [29] | 405 osób dorosłych w wieku 18-75 lat z bezsennością [29] | Kozłek lekarski 600mg (3×200mg), 1 h przed snem [29] | Placebo [29] | 14 dni [29] | ISRCTN72748991 [29] |
| Schuster et al., 2025 [30] | Tak | Poziom 2 [30] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [30] | 165 osób dorosłych w wieku 18-65 lat z umiarkowaną bezsennością (RIS>12) [30] | Szafran 20mg lub 30mg (Safr'Inside), 60 min przed snem [30] | Placebo (maltodekstryna) [30] | 4 tygodnie [30] | DRKS00033435 [30] |
| Di Minno et al., 2025 [31] | Tak | Poziom 2 [31] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [31] | 66 osób dorosłych w wieku 18-70 lat z łagodną do umiarkowanej pierwotną bezsennością (ISI<22) [31] | Scutellaria lateriflora 400mg (10% bajkaliny) dziennie [31] | Placebo [31] | 56 dni każde ramie [31] | ISRCTN12126820 [31] |
| Pigeon et al., 2010 [32] | Tak | Poziom 2 [32] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [32] | 15 osób dorosłych w wieku ≥65 lat z przewlekłą bezsennością (ISI≥10) [32] | Sok z cierpkiej wiśni 16 uncji/dobę (rano i 1-2 h przed snem) [32] | Napój placebo [32] | 2 tygodnie każde ramie [32] | Nie zgłoszono [32] |
| Jiang et al., 2015 [11] | Tak | Poziom 1 [11] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [11] | 42 kobiety po menopauze w wieku 45-60 lat z zaburzeniami snu [11] | Pluskwica groniasta 40mg/dobę (20mg surowca na tabletkę) po posiłkach [11] | Placebo [11] | 6 miesięcy [11] | Nie zgłoszono [11] |
| Pérez-Piñero et al., 2024 [12] | Tak | Poziom 1 [12] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [12] | 71 osób dorosłych w wieku ≥18 lat z zaburzeniami snu [12] | Werbena cytrynowa 400mg (≥24% werbaskozydu), 1 h przed snem [12] | Placebo (celuloza) [12] | 90 dni [12] | NCT06154629 [12] |
| Pachikian et al., 2021 [13] | Tak | Poziom 1 [13] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [13] | 66 osób dorosłych w wieku 25-70 lat z łagodną do umiarkowanej bezsennością (ISI 7-21) i lękiem [13] | Szafran 15,5mg/dobę (Saffr'activ) wieczorem [13] | Placebo (maltodekstryna) [13] | 6 tygodni [13] | NCT04750681 [13] |
| Martínez-Rodríguez et al., 2022 [14] | Tak | Poziom 1 [14] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [14] | 40 osób dorosłych ze stresem (PSS>15) i złym snem (PSQI>5) [14] | Werbena cytrynowa 400mg (≥28% fenylopropanoidów), 1-2 h przed snem [14] | Placebo [14] | 8 tygodni + 4 tygodnie okresu washout [14] | Nie zgłoszono [14] |
| Bano et al., 2023 [33] | Tak | Poziom 2 [33] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [33] | 100 osób dorosłych w wieku 18-65 lat z umiarkowanym dystresem emocjonalnym lub PSQI>5 [33] | Melissa officinalis 400mg/dobę (17-23% kwasów hydroksycynamonowych) po posiłkach [33] | Placebo [33] | 3 tygodnie [33] | NCT05602688 [33] |
| Byun et al., 2018 [15] | Tak | Poziom 1 [15] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [15] | 40 osób dorosłych z objawami bezsenności (PSQI≥5, ISI≥8) [15] | GABA 300mg z kiełków ryżu, 1 h przed snem [15] | Placebo (maltodekstryna) [15] | 4 tygodnie [15] | Nie zgłoszono [15] |
| Mahmoudi et al., 2020 [34] | Tak | Poziom 2 [34] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [34] | 96 kobiet po menopauze w wieku 45-65 lat z PSQI<5 [34] | Nasiona głożyny (jujube) 250mg dwa razy dziennie przed snem [34] | Placebo [34] | 21 dni [34] | IRCT20180307038992N1 [34] |
| Losso et al., 2017 [16] | Tak | Poziom 1 [16] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [16] | 8 osób dorosłych w wieku ≥50 lat z bezsennością wg ICSD-2 [16] | Sok z cierpkiej wiśni 240ml dwa razy dziennie (rano i 1-2 h przed snem) [16] | Napój placebo [16] | 2 tygodnie każde ramie [16] | NCT01669317 [16] |
| Rao et al., 2021 [17] | Tak | Poziom 1 [17] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [17] | 103 osoby dorosłe z PSQI>5 [17] | Palmitoiloetanoloamid 350mg (Levagen+), 1 h przed snem [17] | Placebo (maltodekstryna) [17] | 8 tygodni [17] | ACTRN12618001339246 [17] |
| Thomas, 2024 [18] | Tak | Poziom 1 [18] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [18] | 72 osoby dorosłe z łagodną bezsennością [18] | Valeriana officinalis 200mg (2% kwasu walerenowego), 1 h przed snem [18] | Placebo (celuloza) [18] | 56 dni [18] | CTRI/2022/05/042818 [18] |
| Nagase et al., 2020 [35] | Tak | Poziom 2 [35] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [35] | 20 osób dorosłych w wieku 28-73 lat z PSQI 6-10 [35] | Ekstrakt z łożyska świńskiego 300mg/dobę [35] | Placebo [35] | 2 tygodnie każde ramie [35] | UMIN000026468 [35] |
| Breus et al., 2024 [19] | Tak | Poziom 1 [19] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [19] | 31 osób dorosłych z nieklinicznymi objawami bezsenności [19] | Magnez 1g/dobę (Upgraded Magnesium) [19] | Placebo [19] | 2 tygodnie każde ramie [19] | ISRCTN 70584524 [19] |
| Hausenblas et al., 2024 [20] | Tak | Poziom 1 [20] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [20] | 56 osób dorosłych z niekliniczną złą jakością snu [20] | Dichrostachys glomerata 300mg/dobę (DYG-400) [20] | Placebo (białko ryżowe) [20] | 60 dni [20] | ISRCTN10099861 [20] |
| Kim et al., 2019 [21] | Tak | Poziom 1 [21] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [21] | 43 osoby dorosłe z łagodnymi do umiarkowanych zaburzeniami snu [21] | Hydrolizat kazeiny alfa-s1 300mg/dobę (Lactium), 1 h przed snem [21] | Placebo (maltodekstryna) [21] | 4 tygodnie każde ramie [21] | KCT0001867 [21] |
| Rao & Briskey, 2025 [36] | Tak | Poziom 2 [36] | Badanie RCT w układzie ksobnym (crossover), podwójnie zaślepione [36] | 26 osób dorosłych z trudnościami z zasypianiem (>20 min) [36] | Melatonina pochodząca z pistacji 1mg (Prosomnial), 1 h przed snem [36] | Melatonina syntetyczna 1mg [36] | 7 dni każde ramie [36] | Nie zgłoszono [36] |
| Baradari et al., 2018 [37] | Tak | Poziom 2 [37] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [37] | 53 pielęgniarki OIT z PSQI>5 i niedoborem cynku [37] | Siarczan cynku 220mg co 72 h przed snem [37] | Placebo (skrobia) [37] | 1 miesiąc [37] | Nie zgłoszono [37] |
| Thongchumnum et al., 2023 [38] | Tak | Poziom 2 [38] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [38] | 160 kobiet po menopauze z przewlekłym zespołem bezsenności [38] | Witamina E 400 jednostek (mieszanina tokoferoli) dziennie [38] | Placebo [38] | 1 miesiąc [38] | TCTR20220405002 [38] |
| Schuster et al., 2025a [39] | Tak | Poziom 2 [39] | Równoległe badanie RCT, podwójnie zaślepione [39] | 155 osób dorosłych w wieku 18-65 lat ze złej jakości snem (RIS>12) [39] | Bisglicynian magnezu 250mg pierwiastkowego Mg, 30-60 min przed snem [39] | Placebo (celuloza) [39] | 4 tygodnie [39] | DRKS00031494 [39] |
| Thomas et al., 2023 [22] | Tak | Tier 1 [22] | Badanie z randomizacją i podwójnie ślepą próbą w układzie krzyżowym [22] | 13 aktywnych fizycznie mężczyzn w wieku 24±4 lata z zaburzeniami snu (AIS≥6) [22] | Peptydy kolagenowe 15 g/dzień, 1 h przed snem [22] | Placebo [22] | 7 nocy dla każdego ramienia [22] | osf.io/vjf8y [22] |
Badania prowadzono głównie u osób dorosłych z pierwotną bezsennością lub zaburzeniami snu, choć grupy specjalne obejmowały kobiety po menopauze [11, 34, 38], osoby z cukrzycą [23], endometriozą [25], zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu [26], zespołem opóźnionej fazy snu i czuwania [4] oraz aktywnych fizycznie mężczyzn [22]. Liczebność próby wynosiła od 8 [16] do 405 [29] uczestników. W większości badań zastosowano schemat grup równoległych, przy czym w 10 badaniach wykorzystano metodologię w układzie krzyżowym [2, 5, 9, 16, 19, 21, 22, 31, 32, 35, 36]. Czas trwania interwencji wahał się od oceny pojedynczej dawki [18] do 6 miesięcy [11], przy czym większość badań trwałą od 2 do 8 tygodni.
Wpływ na obiektywne parametry snu
Melatonina
W pięciu badaniach oceniano preparaty melatoniny za pomocą polisomnografii lub aktygrafii. Melatonina o przedłużonym uwalnianiu w dawce 2 mg podawana 2 godziny przed snem skracała latencję zasypiania o 9 minut (p=0,02) u 40 dorosłych w wieku ≥55 lat z pierwotną bezsennością [6]. Nie zaobserwowano istotnych zmian w architekturze snu [6]. U dorosłych z zespołem opóźnionej fazy snu i czuwania melatonina w dawce 0,5 mg podawana 1 godzinę przed żądaną porą snu przyspieszała początek snu o 34 minuty (95% CI -60 do -8) i zwiększała wydajność snu w pierwszej trzeciej części nocy o 5,14% (95% CI 2,52–7,76) [4]. Aktygraficzna latencja zasypiania zmniejszyła się o 11,9 minuty (95% CI -19,54 do -4,39) [4].
Natomiast melatonina o natychmiastowym uwalnianiu w dawce 5 mg przyjmowana przed snem nie wykazała istotnego wpływu na parametry snu w badaniu krzyżowym obejmującym 34 starszych dorosłych z problemami ze snem związanymi z wiekiem [5]. Osoby śpiące normalnie odnotowały medianę spadku liczby wybudzeń o 4,4, jednak u osób z problemami ze snem nie odnotowano korzyści [5].
Ashwagandha
W dwóch badaniach oceniano standaryzowane ekstrakty z korzenia ashwagandhy za pomocą aktygrafii. U 144 dorosłych z nieregenerującym snem ekstrakt Shoden (120 mg/dobę zawierający 21 mg glikozydów witanolidowych) istotnie poprawił wydajność snu (p<0,01), całkowity czas snu (p<0,001), latencję zasypiania (p<0,01) oraz czas czuwania po zasypianiu (p<0,05) po 6 tygodniach [8]. Samodzielnie zgłaszana jakość snu wzrosła o 72% w porównaniu z 29% w grupie placebo (p<0,001) [8].
Ekstrakt KSM-66 (300 mg dwa razy dziennie) u 58 dorosłych z bezsennością według kryteriów DSM-IV zmniejszył latencję zasypiania z 41,61±6,84 do 29,00±7,14 minut w grupie interwencyjnej w porównaniu z 41,94±6,98 do 33,94±7,65 minut w grupie placebo (p=0,019) [10]. Wydajność snu wzrosła z 75,63±2,70% do 83,48±2,83% w porównaniu z 75,14±3,73% do 79,68±3,59% w grupie placebo [10].
Waleriana
W trzech badaniach oceniano Valeriana officinalis, uzyskując sprzeczne wyniki. Badanie pojedynczej dawki 200 mg ekstraktu (2% kwasu walerenowego) u 72 dorosłych z zaburzeniami snu istotnie zwiększyło rzeczywisty czas snu o 22,84±9,82 minut w porównaniu z -39,28±9,13 minut w grupie placebo (p<0,05) [18]. Przez okres 8 tygodni ten sam preparat zmniejszył latencję snu o 10,89±4,98 minut i zwiększył całkowity czas snu o 75,21±34,05 minut [1]. Polisomnografia po 56 dniach wykazała istotną poprawę całkowitego czasu snu, latencji snu oraz wydajności snu (wszystkie p<0,05) [1].
Jednak badanie w układzie krzyżowym u 16 starszych kobiet z użyciem 300 mg ekstraktu z waleriany (0,8% kwasu walerenowego) nie wykazało poprawy w zakresie latencji snu, czasu czuwania po zasypianiu ani wydajności snu po 2 tygodniach [9]. Czas czuwania po zasypianiu faktycznie wzrosnął o 17,7±25,6 minut w porównaniu z wartością wyjściową (p=0,02) [9].
Ekstrakty roślinne
Ekstrakt z otrębów ryżowych standaryzowany na zawartość 4,5 mg/g γ-oryzanolu (1000 mg/dobę) u 45 dorosłych z zaburzeniami snu zmniejszył latencję snu (skorygowane p=0,047), zwiększył całkowity czas snu (p=0,019) oraz poprawił wydajność snu (p=0,010) po 2 tygodniach [3]. Czas trwania snu w fazie 2 wzrosnął istotnie (p=0,022) [3].
Ekstrakt z kłącza Polygonatum sibiricum (500 mg/dobę) poprawił całkowity czas snu mierzony za pomocą aktygrafii po 4 tygodniach (interakcja grupy z wizytą p=0,046) [7]. Melissa officinalis w postaci preparatu Phytosome (400 mg/dobę) zmniejszyła wyniki w skali ciężkości bezsenności (Insomnia Severity Index) z 9,7±3,7 do 6,8±4,1, co daje średnią różnicę wynoszącą 2,9 punktu (p=0,003) [2]. Czas trwania snu wolnofalowego wzrosł o 15%, podczas gdy faza REM spadła o 10% [2].
Ekstrakt z werbeny cytrynowej (400 mg/dobę, ≥24% werbaskozyd) podawany przez 90 dni poprawił latencję snu w skali PSQI (1,6±1,0 vs 1,9±0,7, p=0,027) oraz wydajność snu (84,5±12,8 vs 79,8±13,6, p=0,023) [12]. Aktygrafia wykazała istotną poprawę w zakresie latencji, wydajności oraz czuwania (p=0,001) [12]. Badanie równoległe z użyciem tego samego ekstraktu wykazało wzrost odsetka głębokiego snu i fazy REM w monitorowaniu za pomocą urządzeń ubieralnych [14].
Ekstrakt z szafranu (15,5 mg/dobę) zwiększył czas spędzony w łóżku o 16 minut w porównaniu z wartością wyjściową oraz o 25 minut w porównaniu z placebo (p=0,023) [13]. Standaryzowany ekstrakt z cimicifugi groniastej (40mg/dobę) podawany przez 6 miesięcy zwiększył wydajność snu i skrócił czas trwania czuwania po zasypianiu o 15,8% [11].
Aminokwasy i peptydy
Kwas gamma-aminomasłowy (GABA) pozyskany z kiełków ryżu (300 mg/dobę) zmniejszył latencję zasypiania z 13,4±15,7 do 5,7±6,2 minut (p=0,001) oraz zwiększył wydajność snu z 79,4±12,9% do 86,1±10,5% (p=0,018) po 4 tygodniach [15]. Hydrolizat kazeiny alfa-s1 (300 mg/dobę) wykazał istotną poprawę całkowitego czasu snu, wydajności snu, latencji snu oraz czasu czuwania po zasypianiu w fazie aktywnej w dziennikach snu (wszystkie p<0,001), chociaż polisomnografia nie wykazała istotnych różnic między grupami [21].
Peptydy kolagenowe (15 g/dobę) zmniejszyły liczbę wybudzeń polisomnograficznych z 29,3±13,8 do 21,3±9,7 (p=0,028) [22]. Subiektywne wybudzenia spadły z 1,9±0,6 do 1,3±1,5 (p=0,023) [22]. Wyjściowe wyniki w teście Stroopa były wyższe w grupie przyjmującej kolagen (1,00±0,00) niż w grupie placebo (0,97±0,05, p=0,009) [22].
Inne związki
Sok z kwaśnej wiśni (240 ml dwa razy dziennie) zwiększył czas snu polisomnograficznego o 84 minuty (p=0,0182) i poprawił wydajność snu (p=0,03) u 8 dorosłych z bezsennością [16]. Palmitoiloetanoloamid (350 mg/dobę) zmniejszał latencję zasypiania w 4. i 8. tygodniu [17]. Ekstrakt z Dichrostachys glomerata (300 mg/dobę) istotnie poprawił wynik snu, czas trwania głębokiego snu, latencję snu oraz czas czuwania w okresie 60 dni [20].
Podsumowanie obiektywnych efektów
Wśród badań o Tier 1 z obiektywnymi pomiarami poprawa latencji zasypiania wahała się od 5,7 minuty [15] do 34 minut [4]. Wzrost całkowitego czasu snu wahał się od 75 minut [1] do 84 minut [16]. Wzrost wydajności snu wahał się od 3% do 7% w zależności od interwencji [8, 10, 11, 15]. Wpływ na architekturę snu raportowano niespójnie – w niektórych badaniach wykazano wzrost snu wolnofalowego [2, 14], podczas gdy w innych nie stwierdzono istotnych zmian [6].
Wpływ na subiektywne parametry snu
Badania Tier 2 (tylko subiektywne)
W siedemnastu badaniach odnotowano zweryfikowane subiektywne parametry bez obiektywnych miar snu. Cytrynian magnezu (320 mg/dobę) poprawił ogólne wyniki w skali PSQI z 10,4 do 6,6 niezależnie od przydziału do grupy leczenia (p<0,0001), jednak suplementacja magnezem specyficznie obniżyła stężenie białka C-reaktywnego w osoczu u uczestników z wartościami wyjściowymi >3,0 mg/L [24]. Bisglicynian magnezu (250 mg magnezu elementarnego) obniżył wyniki w skali ISI o 3,9 punktu (95% CI -5,8 do -2,0) w porównaniu do 2,3 punktu w grupie placebo (95% CI -4,1 do -0,4, p=0,049, d Cohena=0,2) [39].
Badania nad melatoniną w populacjach specjalnych wykazały mieszane wyniki. U 80 niepłodnych kobiet z endometriozą 5 mg melatoniny o przedłużonym uwalnianiu poprawiło ogólną jakość snu o 1,7 punktu (95% CI -2,63 do -0,77, p<0,001, d Cohena=1) i zmniejszyło przewlekły ból miednicy mniejszej [25]. Jednak u 60 dorosłych z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu 5 mg melatoniny nie wykazało istotnej różnicy w stosunku do placebo w zakresie redukcji PSQI [26]. U 38 kobiet w wieku ≥55 lat 2 mg melatoniny o przedłużonym uwalnianiu poprawiły wynik PSQI z 11 do 8 (p=0,01), chociaż nie zaobserwowano istotnej różnicy między grupami [27].
Ekstrakt z szafranu (20–30 mg/dobę) obniżył wyniki w ateńskiej skali bezsenności o 1,96 punktu przy dawkach 30 mg oraz o 1,54 punktu przy dawkach 20 mg w porównaniu do 0,71 punktu w grupie placebo (wielkość efektu d=0,45) [30]. Jakość snu uległa istotnej poprawie po 3 tygodniach (p<0,05 dla 30 mg, p<0,01 dla 20 mg) [30]. Postrzegany stres zmniejszył się bardziej w obu dawkach szafranu niż w grupie placebo (p=0,01) [30].
Ekstrakt z tarczycy bocznotuflistej (Scutellaria lateriflora) (400 mg/dobę) istotnie obniżył wyniki w skali PSQI oraz poprawił latencję zasypiania, wydajność snu i całkowity czas snu w schematach krzyżowym [31]. Preparat fosfolipidowy z Melissa officinalis (400 mg/dobę) istotnie poprawił depresję, lęk, stres, afekt pozytywny i negatywny, dobrostan psychiczny, jakość życia oraz jakość snu (wszystkie p<0,001) [33].
Waleriana w dawce 600 mg (3 tabletki po 200 mg) wykazała marginalnie istotną korzyść – o 5,5% więcej uczestników zgłosiło lepszy lub znacznie lepszy sen (95% CI 0,2 do 10,8, p=0,04) [29]. Ekstrakt z rumianku (270 mg dwa razy dziennie) wykazał tendencje na korzyść leczenia w zakresie latencji snu (d Cohena=0,47) i wybudzeń nocnych (d Cohena=0,61), choć wyniki te nie były statystycznie istotne [28].
Kapsułki z nasion głożyny (250 mg dwa razy dziennie) poprawiły wyniki w skali PSQI bardziej niż placebo u 96 kobiet po menopauzie (p<0,001) [34]. Witamina E (400 jednostek/dobę) obniżyła wyniki w skali PSQI z 13 do 6 w grupie interwencyjnej w porównaniu z 11 do 9 w grupie placebo (p=0,012) [38]. Wynik poprawy był istotnie wyższy przy stosowaniu witaminy E (5 vs 1, p<0,001) [38]. Siarczan cynku (220 mg co 72 godziny) istotnie obniżył całkowite wyniki w skali PSQI oraz poprawił subiektywną jakość snu i latencję zasypiania (p=0,008) [37].
Sok z kwaśnej wiśni w pilotażowym badaniu krzyżowym (n=15) istotnie zmniejszył wskaźnik ciężkości bezsenności (Insomnia Severity Index) oraz czas czuwania po zasypianiu (w obu przypadkach p<0,05), ale nie wykazał poprawy w zakresie latencji snu, całkowitego czasu snu ani wydajności snu w porównaniu z placebo [32]. Ekstrakt z łożyska wieprzowego (300 mg/dobę) poprawił subiektywną głębokość snu i samopoczucie w kwestionariuszu snu Szpitala św. Marii (St. Mary's Hospital Sleep Questionnaire), jednak nie wykazał obiektywnych efektów [35].
Melatonina pochodząca z pistacji (Prosomnial 1 mg) wykazała porównywalne wchłanianie do melatoniny syntetycznej oraz istotnie poprawiła latencję snu, całkowity czas snu, jakość snu i poczucie wypoczęcia w ciągu 7 dni [36].
Bezpieczeństwo i tolerancja
Działania niepożądane były ogólnie łagodne i występowały rzadko we wszystkich badaniach. Do najczęściej zgłaszanych objawów należały dyskomfort żołądkowo-jelitowy [30, 34], ból głowy [6, 15] oraz senność w ciągu dnia [4, 15]. W większości badań żadne poważne działania niepożądane nie zostały przypisane aktywnym interwencjom [1, 2, 7, 8, 10, 11, 16, 19, 38].
W jednym badaniu melatoninę powiązano z zawrotami głowy, sennością w ciągu dnia i obniżonym libido [4], choć wskaźniki te były podobne w obu grupach badanych [4]. Dwóch uczestników wycofało się z badania dotyczącego osób starszych z powodu nadmiernej senności [5]. Melatonina o przedłużonym uwalnianiu w dawce 2 mg nie wykazała upośledzenia sprawności psychomotorycznej, a czas reakcji motorycznej był o 60 ms krótszy niż w grupie placebo (p=0,004) [6].
Waleriana była ogólnie dobrze tolerowana i wywoływała drobne skutki uboczne [9]. W przypadku rumianku zgłoszono 6 działań niepożądanych w porównaniu do 10 w grupie placebo, przy czym wszystkie miały charakter łagodny i przemijający [28]. Badania nad ashwagandhą nie wykazały działań niepożądanych związanych z leczeniem [8, 10]. Ekstrakt z szafranu powodował łagodny dyskomfort żołądkowo-jelitowy w 10 przypadkach (grupa 30 mg), 6 przypadkach (grupa 20 mg) i 4 przypadkach (placebo) [30]. W jednym badaniu nad szafranem nastąpiło wycofanie z badania z powodu kołatania serca [13].
Hydrolizat kazeiny alfa-s1 spowodował jedno działanie niepożądane (świąd i pokrzywkę) w grupie placebo, natomiast w grupie aktywnej nie odnotowano żadnych zdarzeń [21]. GABA z kiełków ryżu powodowało łagodny dyskomfort w jamie brzusznej, ból głowy i senność u 10% badanych [15]. W przypadku peptydów kolagenowych oraz palmitoiloetanoloamidu nie zgłoszono żadnych działań niepożądanych [17, 22].
Synteza
Rozbieżności w wynikach dotyczących melatoniny
Badania nad melatoniną wykazują znaczną heterogeniczność wyników, którą można wyjaśnić relacjami dawka-odpowiedź, różnicami w formulacji oraz cechami populacji. Formułacje o przedłużonym uwalnianiu (2mg) wykazywały stałą skuteczność u osób starszych z pierwotną bezsennością [6, 27], przy czym Tmax występowało po 3 godzinach [6], co zapewniało utrzymujące się stężenie nocne. 9-minutowe skrócenie latencji zasypiania przy zastosowaniu formuły o przedłużonym uwalnianiu 2mg [6] wpisuje się w progi zatwierdzenia regulacyjnego i nie powodowało zaburzeń psychomotorycznych [6].
Natomiast formulacje o natychmiastowym uwalnianiu przyniosły niespójne wyniki zależne od populacji i dawki. Szybko uwalniana melatonina w dawce 0,5mg podana na 1 godzinę przed planowanym snem wykazała wyraźną skuteczność w zespole opóźnionej fazy snu i czuwania (34-minutowe przyspieszenie początku snu) [4], czyli w populacji z udokumentowanymi opóźnieniami fazy circadian, w której chronobiotyczne efekty melatoniny są istotne mechanistycznie [4]. Jednak natychmiast uwalniana melatonina w dawce 5mg przed snem nie przyniosła korzyści starszym osobom z problemami ze snem związanymi z wiekiem [5], co potencjalnie odzwierciedla krótki okres półtrwania (42,6 minuty) [4] w populacji wymagającej trwałego utrzymania snu zamiast przesunięcia fazy.
Brak skuteczności 5mg melatoniny u pacjentów z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu [26] może odzwierciedlać odmienną patofizjologię – alkohol zaburza strukturę snu poprzez mechanizmy GABAergicznne, na które melatonina nie oddziałuje [26]. Z kolei duża wielkość efektu (d Cohena=1) 5mg melatoniny o przedłużonym uwalnianiu u pacjentek z endometriozą [25] prawdopodobnie odzwierciedla podwójne korzyści zarówno w zakresie snu, jak i bólu, ponieważ melatonina wykazuje właściwości przeciwzapalne istotne w bólu miednicy [25].
Sprzeczne dowody dotyczące kozłka lekarskiego
Badania kliniczne nad kozłkiem lekarskim przedstawiają hierarchię metodologiczną, która wyjaśnia rozbieżne wnioski. Wynik zerowy u starszych kobiet [9] pochodził z małego badania naprzemiennego (n=16) z użyciem 300mg ekstraktu (0,8% kwasu walerenowego) przez zaledwie 2 tygodnie [9, 9]. Czas czuwania po zasypianiu wręcz pogorszył się o 17,7 minuty [9], co sugeruje niewystarczające dawkowanie lub czas trwania w przypadku problemów z utrzymaniem snu związanych z wiekiem.
Natomiast pozytywne wnioski wyłoniono z większych, odpowiednio wysłowionych badań z użyciem wyższych dawek lub stężeń. Ekstrakt 200mg standaryzowany na 2% kwasu walerenowego (2,5-krotnie wyższy marker aktywny) wykazał natychmiastowe efekty pojedynczej dawki na całkowity czas snu (+22,84 minuty, p<0.05) [18] oraz trwałą wielotygodniową poprawę w zakresie latencji snu (-10,89 minuty) i całkowitego czasu snu (+75,21 minuty) [1]. Efekty te ujawniły się dopiero po 14-56 dniach [1], co jest spójne z hipotezami dotyczącymi kumulacji ziół GABAergicznych.
Dawka 600mg w dużym badaniu internetowym (n=405) wykazała marginalną korzyść (5,5% poprawy, p=0.04) [29], co sugeruje plateau dawka-odpowiedź. Pozorne okno skuteczności kozłka lekarskiego wydaje się wynosić 200mg wysoce standaryzowanego ekstraktu (≥2% kwasu walerenowego) przy minimalnym czasie trwania 2 tygodni, szczególnie u młodszych i w średnim wieku dorosłych z problemami z zasypianiem, a nie z utrzymaniem snu.
Spójny sygnał ashwagandhy
Oba badania nad ashwagandhą wykazały znaczące klinicznie poprawy pomimo odmiennych ekstraktów i schematów dawkowania. Shoden (120mg/dobę, 21mg glikozydów withanolidowych) [8] i KSM-66 (600mg/dobę) [10] obniżyły latencję zasypiania o 10-12 minut [8, 10] i zwiększyły wydajność snu o 6-8% [8, 10]. Ta spójność między formulacjami sugeruje, że klasa withanolidów, a nie konkretna ekstrakcja własnościowa, pośredniczy w korzyściach sennych poprzez adaptogenną redukcję stresu [8, 10]. Oba badania objęły dorosłych z podstawowymi komponentami lęku lub stresu [8, 10], co wskazuje, że ashwagandha może preferencyjnie przynosić korzyści bezsenności związanej ze stresem w porównaniu do pierwotnych zaburzeń snu.
Wzorce ekstraktów botanicznych
Badania nad werbeną cytrynową konsekwentnie poprawiały parametry snu zarówno w aktygrafii [12, 12], jak i w monitorowaniu za pomocą urządzeń ubieralnych [14], pomimo różnych producentów i nieznacznie różniącej się standaryzacji (≥24% vs ≥28% fenylopropanoidów) [12, 14]. 90-dniowe badanie wykazało stopniowe korzyści osiągające szczyt w punkcie końcowym [12], podczas gdy 8-tygodniowe badanie z okresem washout wykazało trwałe efekty utrzymujące się po zaprzestaniu stosowania [14], co sugeruje zarówno natychmiastowe, jak i kumulacyjne mechanizmy.
Wyniki dotyczące Melissa officinalis zależą kluczowo od formulacji. Preparat fitosomowy (nośnik fosfolipidowy) zaprojektowany z myślą o podwyższonej biodostępności wykazał obiektywną poprawę snu [2, 2], podczas gdy standardowy ekstrakt wodny wykazał jedynie subiektywne korzyści [33]. Ta zależność od formulacji prawdopodobnie odzwierciedla słabą biodostępność doustną kwasów hydroksycynamonowych, z którą radzi sobie technologia fitosomowa [2].
Dwa badania dotyczące szafranu wykorzystywały odmienne formulacje (15,5mg vs 20-30mg) oraz miary wynikowe (aktygrafia vs kwestionariusze) [13, 30], a mimo to oba wykazały korzyści w zakresie jakości snu i stresu [13, 30]. Zależność dawka-odpowiedź była umiarkowana – 20mg i 30mg różniły się minimalnie [30] – co sugeruje efekt progowy, a nie skalowanie liniowe.
Aminokwasy i związki wyspecjalizowane
GABA z kiełków ryżu wykazała duże poprawy latencji zasypiania (redukcja o 7,7 minuty, p=0.001) [15], co wydaje się przeczyć powszechnej wiedzy na temat niemożności przekraczania przez GABA bariery krew-mózg [15]. Jednak w badaniu nie mierzono poziomu GABA w płynie mózgowo-rdzeniowym [15], pozostawiając mechanizm niepewnym. Znaczące korzyści potwierdzone w PSG [15] mogą odzwierciedlać efekty obwodowe na oś jelitowo-mózgową lub niewielkie ilości przekraczające uszkodzone bariery w stanach pozbawienia snu.
Hydrolizat kazeiny alfa-s1 wykazał wyraźny podział wrażliwy na placebo między wynikami subiektywnymi (znaczącymi) a obiektywnymi (nieistotnymi) [21]. Poprawa w dzienniku snu była wyraźna i trwała [21], podczas gdy polisomnografia wykazała trendy bez osiągania istotności statystycznej [21]. Ten wzorzec sugeruje efekty oczekiwania lub to, że subiektywna jakość snu poprawiła się poprzez mechanizmy anksjolityczne niewzechwycone przez miary architektury snu.
Efekty specyficzne dla populacji
Kobiety po menopauze reagowały w sposób zróżnicowany w zależności od interwencji. 15,8-procentowa redukcja czasu czuwania po zasypianiu po pluskawicy groniastej [11] jest spójna z jej ustalonym wpływem na objawy wazomotoryczne zakłócające sen [11]. Duża poprawa PSQI po witaminie E (redukcja o 7 punktów) [38] oraz zmniejszenie zużycia leków uspokajających [38] mogą odzwierciedlać efekty antyoksydacyjne na zmiany snu związane z wiekiem, chociaż do badania rekrutowano kobiety z przewlekłym zaburzeniem bezsenności, a nie zdrowe starzejące się kobiety [38].
Wyspecjalizowane populacje wykazały zarówno wzmocnione, jak i osłabione reakcje. Pielęgniarki OIOM z niedoborem cynku wykazały znaczną poprawę po suplementacji cynkiem [37], co wskazuje na korygowanie konkretnego niedoboru, a nie na pierwotny efekt nasenny. Mężczyźni aktywni fizycznie wykazali mniejszą liczbę wybudzeń po peptydach kolagenowych [22] oraz poprawę funkcji poznawczych [22], co potencjalnie odzwierciedla mechanizmy wspomagające regenerację odmienne od sedacji.
Cynniki jakościowe i projektowe
Jakość badań miała istotny wpływ na wykrywanie efektów. Trzy badania, które nie wykazały korzyści z kozłka lekarskiego [5, 9, 29], były niedostatecznie zasilonymi badaniami naprzemiennymi (n=16, n=34) [5, 9] lub opierały się wyłącznie na samoopisach w formacie internetowym [29]. Natomiast odpowiednio zasolone badania równoległe (n=45-80) z obiektywnymi pomiarami konsekwentnie wykrywały efekty dla kozłka lekarskiego [1, 18], ashwagandhy [8, 10] oraz ekstraktów botanicznych [3, 7, 12].
Projekty naprzemienne wprowadzały efekty okresu widoczne w przypadku hydrolizatu kazeiny alfa-s1, gdzie poprawa wystąpiła w obu fazach [21], oraz ekstraktu z łożyska wieprzowego, gdzie pojawiły się subiektywne, ale nie obiektywne korzyści [35]. Projekty równoległe unikały tych efektów przeniesienia, podczas gdy projekty naprzemienne oferowały zalety statystyczne w obrębie tego samego osobnika, gdy okresy washout były odpowiednie (≥2 tygodnie) [2, 16].
Implikacje mechanistyczne
Rozbieżne efekty dotyczące architektury snu dostarczają wglądu mechanistycznego. Melissa officinalis zwiększyła sen wolnofalowy o 15%, jednocześnie zmniejszając fazę REM o 10% [2], co jest spójne z wzmocnieniem GABAergicznym promującym głębszy sen NREM kosztem REM. Werbena cytrynowa zwiększyła zarówno sen głęboki, jak i REM [14], co sugeruje odrębny mechanizm angażujący potencjalnie szlaki monoaminergiczne. Ekstrakt z otrębów ryżowych specyficznie zwiększył sen w stadium 2 [3], najbardziej obfitym stadium snu, bez zmiany proporcji REM lub snu wolnofalowego.
Te różnice w architekturze mają znaczenie kliniczne. Interwencje zachowujące lub wzmacniające fazę REM (ashwagandha, werbena cytrynowa) mogą przynosić korzyści stanom wymagającym nienaruszonej konsolidacji pamięci zależnej od REM. Te zwiększające sen wolnofalowy (Melissa officinalis, potencjalnie magnez) mogą preferencyjnie wspomagać regenerację fizyczną. Brak supresji REM w większości interwencji [6, 9, 21] odróżnia te związki od benzodiazepin i leków Z, które konsekwentnie redukują odsetek fazy REM.
